Цэнтр міжнародных даследаванняў факультэта міжнародных адносін БДУ 4 красавіка правёў міжнародны круглы стол па інавацыях у міжнародных даследаваннях «Вялікая Еўразія: выклікі і магчымасці».

У мерапрыемстве прынялі ўдзел навукоўцы-міжнароднікі з Беларусі, Расіі, Польшчы, Германіі, прадстаўнікі акадэмічнай і экспертнай супольнасцяў, Міністэрства замежных спраў Рэспублікі БеларусьПасольства Украіны ў Рэспубліцы БеларусьПасольства Турэцкай Рэспублікі ў Рэспубліцы БеларусьПасольства Азербайджана ў Рэспубліцы Беларусь, СМІ Беларусі.

У рамках праграмы круглага стала адбыліся наступныя даклады.

Уладзіслаў Валер’евіч Фральцоў, доктар гістарычных навук, прафесар кафедры міжнародных адносін ФМА БДУ, у дакладзе «Фарміраванне вялікай Еўразіі ў пачатку ХХІ ст.: геапалітычныя выклікі і геаэканамічныя перадумовы» адзначыў наступнае.

З’яўленне і актуалізацыя канцэпцыі «Вялікай Еўразіі» як агульнай эканамічнай і гуманітарнай прасторы, якая здольная аб’яднаць дзяржавы з рознымі палітычнымі сістэмамі і эканамічнымі мадэлямі, гістарычнымі і культурнымі традыцыямі шмат у чым абумоўлена тымі маштабнымі геапалітычнымі выклікамі, з якімі гэтыя краіны сутыкнуліся ў пачатку ХХІ ст. У іх ліку, перш за ўсё, неабходна ўказаць усё больш прыкметнае праява унілатерализма ў знешняй палітыцы вядучых сусветных дзяржаў, што прыводзіць да ігнаравання інтарэсаў саюзнікаў і партнёраў і прыняцця рашэнняў, якія супярэчаць базавым прынцыпам сучаснага міжнароднага права. Не менш значнымі выклікамі сталі дэзінтэграцыйныя працэсы, якія закранулі нават стабільныя і развітыя дзяржавы, межы якіх не мяняліся на працягу стагоддзяў, а таксама распаўсюджванне негатыўных стэрэатыпаў аб знешнепалітычных інтарэсах і мэтах іншых дзяржаў, якое набыло ўсёабдымны і глабальны характар дзякуючы развіццю сродкаў масавай камунікацыі.

Разам з тым пазітыўны ўплыў на збліжэнне пазіцый еўразійскіх дзяржаў ужо сёння аказваюць такія важныя геаэканамічныя фактары, як неабходнасць пераходу ад сыравіннага да інавацыйнага тыпу эканомікі, актуальная для большасці еўразійскіх дзяржаў, запатрабаванасць новых міжнародных транспартных калідораў і шляхоў зносін, здольных значна паскорыць і зрабіць таннейшым узаемадзеянне паміж вядучымі цэнтрамі сусветнага гандлю ў Еўропе і Усходняй Азіі. Асаблівае значэнне набывае таксама раўнапраўны культурны дыялог, закліканы пераадолець застарэлыя стэрэатыпы і ілжывыя ўяўленні.

Рэспубліка Беларусь як актыўны ўдзельнік працэсу еўразійскай інтэграцыі нацэлена на прыўнясенне важкага ўкладу ў процідзеянне актуальным выклікам і гатова выкарыстоўваць сумесна з саюзнікамі і партнёрамі ўсе тыя адчувальныя перавагі, якія дасць рэалізацыя найбольш перспектыўных гандлёва-эканамічных, інфраструктурных і гуманітарных праектаў на прасторы Вялікай Еўразіі.

Пётр Сяргеевіч Пятроўскі, навуковы супрацоўнік Інстытута філасофіі НАН Беларусі, эксперт РГА «Белая Русь», сустаршыня Беларускай рэдакцыі аналітычнага партала «Еўразія. Эксперт», у сваім выступе «Тэарэтычныя і метадалагічныя падыходы Кітая, Расіі і Турцыі да еўразійскіх інтэграцыйных працэсаў» раскрыў сутнасць дыскусій вакол мадэляў інтэграцыі ў Вялікай Еўразіі сярод акадэмічнай супольнасці трох ключавых краін: Кітая, Расіі і Турцыі. Галоўная адметная рыса дыскусій у трох краінах – разгляд уласнай краіны як дамінуючага цэнтра сілы і прыцягнення ў еўразійскай прасторы.

Варта прызнаць, што ў Кітаі, Расіі і Турцыі стаяла задача метадалагічна і каштоўнасна пераадолець замкнёнасць на сабе. Дадзеная задача была выкананая. На прыкладзе поглядаў Чжан Вэньму, Жуан Вэя, Вінакурава, Караганава, Лисоволика, Д. Перинчека і А. Давотоглу былі праілюстраваны асаблівасці дыскусій вакол Вялікай Еўразіі ў кожнай з краін. Адзначаецца, што, нягледзячы на ўсведамленне патрэбы ў транскантынентальнай інтэграцыі, кожная дзяржава заражаная комплексам уласнай выключнасці ў яе рэалізацыі. Няма разумення патрэбаў наднацыянальнага вырашэння задач інтэграцыі. Не ставіцца пытанне выпрацоўкі механізмаў калектыўнага прыняцця рашэнняў паміж асноўнымі актарамі Вялікай Еўразіі. Усё гэта сведчыць аб нізкім узроўні прапрацоўкі ідэй інтэграцыі ў Вялікай Еўразіі.

Сяргей Анатольевіч Кізіма, доктар палітычных навук, прафесар, загадчык кафедры міжнародных адносін Акадэміі дзяржаўнага кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, падкрэсліў у сваім выступе «Глабальнае кіраванне: роля Кітая як саюзніка Беларусі», што рост магутнасці Кітая на міжнароднай арэне непазбежна прыводзіць да абмеркавання сітуацыі, у якой меры ён будзе ўдзельнічаць у глабальным кіраванні? З пункту гледжання аўтара, КНР хутка стане лідарам, змяніўшы ў гэтай ролі ЗША. Хаця многія прадстаўнікі эліт не рвуцца да гэтай ролі, лічачы першарадным развіццё эканомікі самога Кітая, КНР будзе вымушана пайсці на гэты крок на фоне пастаянных агрэсіўных заяў і дзеянняў ЗША супраць кітайскіх нацыянальных інтарэсаў. Рост магутнасці Кітая пазітыўна адаб’ецца і на Беларусі як яго бліжэйшай саюзніцы.

Арсень Уладзіміравіч Сівіцкі, магістр філасофскіх навук, дырэктар Цэнтра стратэгічных і знешнепалітычных даследаванняў, у сваім дакладзе «Вялікая Еўразія: спалучэнне (канвергенцыя) або дывергенцыя інтэграцый?» спыніўся на наступных палажэннях.

Вялікая Еўразія – канцэпт, які зарадзіўся ў расійскім палітычным дыскурсе ў 2015–2016 гг. у кантэксце геапалітычнага супрацьстаяння Расіі з калектыўным Захадам – з аднаго боку, а з другога – паваротам на ўсход у расійскай знешняй палітыцы (перш за ўсё разумеецца як паглыбленне стратэгічнага партнёрства з Кітаем), які ў выніку не апраўдаў чаканні расійскіх элітаў. Усведамляючы асіметрычны характар гіпатэтычнага расійска-кітайскага альянсу, расійскія эліты вылучылі ідэю стварэння Вялікай Еўразіі, або Вялікага Еўразійскага партнёрства, разумеючы пад ёй спалучэнне розных інтэграцыйных ініцыятыў на еўразійскай прасторы (ЕАЭС, СНД, «Пояс і шлях», ШАС), у перспектыве адкрытую для далучэння ЕЗ і любых іншых зацікаўленых бакоў. Аднак аналіз дадзеных інтэграцыйных ініцыятыў паказвае іх разнонаправленны характар, што дазваляе казаць не аб іх спалучэнні, а наадварот – аб дывергенцыі. Асабліва відавочна гэтая тэндэнцыя выявілася ў 2012–2013 гг., калі Кітай не змог рэалізаваць шэраг інтэграцыйных ініцыятыў на пляцоўцы ШАС (уключаючы зону свабоднага гандлю з краінамі Цэнтральнай Азіі, стварэнне Банка развіцця ШАС, адкрыццё спецрахунку ШАС і г. д.) з-за блакавальнай пазіцыі Расіі, якая на той момант ужо запусціла свой праект еўразійскай інтэграцыі (МС, АЭП, ЕАЭС). У адказ Кітай выдвінуў у 2013 г. ўласную ініцыятыву «Эканамічнага пояса Шаўковага шляху (пасля «Адзін пояс – адзін шлях»), накіраваную на выбудоўванне супрацоўніцтва з партнёрскімі краінамі на двухбаковай аснове. Дадзеная дывергенцыя выявілася не толькі ў Цэнтральнай Азіі ў 2012–2013 гг., але і ва Усходняй Еўропе ў 2014 г. (расійска-ўкраінскі канфлікт), дзе сёння канкуруюць тры інтэграцыйныя ініцыятывы: еўразійская (ЕАЭС), еўрапейская («Усходняе партнёрства») і кітайская («Пояс і шлях»).

Арцём Шрайбман, палітычны аглядальнік TUT.BY, у сваім выступе «Бягучая скрыжаванне ў расійска-беларускай інтэграцыі: прычыны і сцэнары пераадолення» зрабіў выснову аб тым, што Беларусь і Расія прыйшлі да гістарычна важнага моманту рэвізіі двухбаковай інтэграцыі. Прычыны гэтага ляжаць як у аслабелай эканоміцы Расіі, яе большай схільнасці спадзявацца толькі на свае магчымасці, паменшыць залежнасць ад іншых, уключаючы саюзнікаў, так і ў больш актыўным дыстанцыяванні Мінска ад шэрагу знешнепалітычных рашэнняў Масквы ў апошнія гады. Сённяшняя рэвізія не скончыцца неадкладным крахам саюзнага праекта або яго фарсіраванай рэалізацыяй. Верагодней за ўсё, мы рухаемся па каляіне павольнай суверэнізацыі, адасаблення дзвюх краін адзін ад аднаго, якое будзе суправаджацца ўзлётамі і падзеннямі ў атмасферы дыялогу, магчымымі эмацыйнымі спрэчкамі. Аднак вектар руху відавочны – дзве незалежныя краіны паступова пазбаўляюцца ад тых рудыментаў постсавецкай матрыцы ўзаемаадносін, якія ўсё менш сумяшчальныя з іх суверэнітэтам.

У дакладзе Розы Маратаўны Турарбекавай, кандыдата гістарычных навук, дацэнта кафедры міжнародных адносін ФМА БДУ, дырэктара Цэнтра еўразійскіх і еўрапейскіх даследаванняў «Інстытуцыяналізацыя ЕАЭС: беларуска-расійскія спрэчкі» гаворыцца аб генезісе і эвалюцыі ЕАЭС, якія працякаюць у складаных знешніх эканамічных і палітычных умовах. Зроблены акцэнт на ўнутраных выкліках, якія таксама пагаршаюць клімат адносін як унутры Саюза, так і на двухбаковым узроўні.

Уладзімір Анатольевіч Аленчанка, кандыдат юрыдычных навук, старшы навуковы супрацоўнік Цэнтра еўрапейскіх даследаванняў Інстытута сусветнай эканомікі і міжнародных адносін Расійскай акадэміі навук, адзначыў у сваім дакладзе «Роля лічбавага парадку ў інтэграцыйных працэсах у Еўразіі», што праект Вялікая Еўразія мае шматгранны характар і патрабуе значных намаганняў для яго рэалізацыі. На дадзеным этапе ключавым інструментам, дастасавальным практычна ва ўсіх сферах праекта, бачыцца лічбавы парадак. Пад ім разумеецца лічбавая трансфармацыя эканомікі і сацыяльнага жыцця. Цыфравізацыя працэсаў, якая адбываецца ў Вялікай Еўразіі, адкрывае магчымасці больш глыбокага іх разумення, аптымізацыі і прыняцця своечасовых рашэнняў. Крыніцай цыфравізацыі можа і павінен стаць ЕАЭС. Краіны, якія яго ўтвараюць, ужо ўключыліся ў лічбавую трансфармацыю на нацыянальных узроўнях. Зараз актуальным становіцца распрацоўка і запуск механізму іх сумесных дзеянняў. Лічбавая павестка ЕАЭС стане адной з рухаючых сіл аб’яднальных працэсаў у Вялікай Еўразіі.

Значная частка дакладу прысвечана спрэчцы, якая ўспыхнула ў канцы 2018 – пачатку 2019 г. Падрабязна разгледжана храналогія публічных спрэчак: ад дыскусіі 6 снежня 2018 г. да вострага інтэрв’ю Пасла Расійскай Федэрацыі ў Беларусі М. Бабіча. Высновы, да якіх прыйшоў дакладчык, наступныя: існуе праблема канкурэнцыі двух фарматаў – ЕАЭС і Саюзнай дзяржавы. Адносіны Беларусі і Расіі могуць быць разгледжаны на некалькіх узроўнях. На двухбаковым узроўні Саюзнай дзяржавы і ўзроўні ЕАЭС. Адсутнасць выразных межаў паміж фарматамі абцяжарвае аналіз спрэчак толькі на адным узроўні, але відавочна, што прадметам спрэчкі становіцца ўсё большая колькасць пытанняў, сфер, кампетэнцый. На ўзроўні ЕАЭС такая спрэчка можа надаць імпульс далейшай інстытуцыяналізацыі, у тым ліку і фармальнай. З іншага боку, празмернае напружанне ў рамках аднаго ўзроўню матывуе да руху на іншы з мэтай вырашыць спрэчкі.

Палітычны аналітык Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі, дырэктар ІАУ «Актуальная канцэпцыя», член Навукова-экспертнай групы пры дзяржаўным сакратарыяце Савета бяспекі Рэспублікі Беларусь, у дакладзе «Еўразійская інтэграцыя і адносіны з Еўрапейскім саюзам у сістэме знешняй палітыкі Рэспублікі Беларусь» акцэнтаваў увагу на неабходнасці вывучэння канцэптуальных асноў беларускай знешняй палітыкі, у прыватнасці прынцыпу шматвектарнасці, а таксама заяў першых асоб дзяржавы аб ролі Мінска ў інтэграцыйных працэсах. Асаблівасць знешнепалітычнага курсу Беларусі складаецца ў тым, што айчынная дыпламатыя адхіляе варыянт выбару «або – або», гэта значыць прапануе сваім партнёрам адносіны не «супраць», а «у імя», што дазваляе наладжваць цесныя сувязі з дзяржавамі, узаемна недружалюбнымі альбо адкрыта варожымі адзін аднаму, такімі як Індыя і Пакістан, Азербайджан і Арменія, Ізраіль і краіны арабскага свету і інш.

Пры гэтым беларуская шматвектарнасць у знешняй палітыцы не з’яўляецца сітуатыўным балансаваннем паміж цэнтрамі сілы, а ўяўляе сабой строгую сістэму партнёрскіх адносін Беларусі з рознымі дзяржавамі і наднацыянальнымі блокамі, дзе найважнейшым стратэгічным саюзнікам Мінска з’яўляецца Расійская Федэрацыя.

На гэтым этапе Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі прадстаўляе найбольш глыбока прапрацаваны інтэграцыйны фармат на постсавецкай прасторы, дзе, нягледзячы на некаторую дыспрапарцыянальнасць саюза, Мінск карыстаецца большай незалежнасцю ў сваіх адносінах з Масквой у параўнанні з большасцю краін НАТА ў іх адносінах з ЗША. Далейшае развіццё Саюзнай дзяржавы ўяўляецца магчымым праз эканамічнае збліжэнне, забеспячэнне роўных умоў для гаспадарчых суб’ектаў, правядзенне ўзгодненай аграпрамысловай палітыкі. У адваротным выпадку ўсе прапановы паглыбленай інтэграцыі ў выглядзе стварэння палітычнай надбудовы, саюзных органаў улады апынуцца бюракратычнай фікцыяй, пазбаўленай практычнага сэнсу.

Цэнтр міжнародных даследаванняў дзякуе дакладчыкам за цікавыя змястоўныя выступленні і ўсіх удзельнікаў круглага стала за актыўную дыскусію.